يكى از امكانات بزرگ نظام، اين نسل جوانِ تحصيلكرده‌ى پرانرژىِ پرانگيزه‌اى است كه در كشور ما وجود دارد. اينها تحصيل كرده‌اند، درس خوانده‌اند، باانگيزه‌اند، در راه فهم و درك مسائل گوناگون در بخشهاى مختلف تلاش ميكنند، داراى اعتماد به نفس‌اند. ما امروز در جوانهايمان احساس ميكنيم يك اعتماد به نفسى وجود دارد كه در گذشته وجود نداشته است، و در كمتر ملتى هم اين را مشاهده ميكنيم.
  • ???? ????
  • ?????? ?? ????
  • ?????? ?? ??
  • ?????
  • ??????
  • ?????? ??? ???????
  • ????? ?????
  • ????? ??????
  • ???? ? ????
  • ?????
  • ????? ??
HyperLink
سامانه آموزش مجازی نهاد
سامانه رابطین مرکز فرهنگی قرآن و عترت
HyperLink
HyperLink
HyperLink
HyperLink
HyperLink
HyperLink
HyperLink
 
 
بهداشت محيط در آموزه هاي اسلامي
موضوع مقاله: اسلام و سلامت نویسنده: رمضانعلي خميرچي

بهداشت محيط در آموزه هاي اسلامي
رمضانعلي خميرچي _ فوق ليسانس مهندس بهداشت محيط _ مربي و عضو هيئت علمي دانشکده علوم پزشکي سبزوار


در سالي که از سوي رهبر عظيم الشان انقلاب به عنوان سال پيامبر اعظم نامگذاري گرديده شايسته و سزاوار و لازم است تا سيره طبي آن خاتم پيامبران و اهل بيت عصمت و طهارتش عليه السلام را مورد بررسي بيشتر قرار داده تا کساني که به دنبال سرچشمه حيات هستند از اين فيض عظيم بي بهره ننمانند.خداوند متعال در سرشت آدمي، خداپرستي، طلب خير و پاکي، بيزاري از ناپاکي و ميل به پاکيزگي را به وديعت نهاده است لذا برنامه هاي اسلام مطابق شئونات خلقت مي باشد و آنچه از حلال و حرام و امر و نهي مي بينيم. مصلحت انسان دقيقاً در آنها رعايت گرديده است. بنابراين دستوراتي که در باب بهداشت و تغذيه در تعاليم اسلامي مي بينيم داراي اين خصوصيت است و چون نياز به سلامت يک نياز فطري و ضامن بقاء نسل آدمي است لذا قرآن کريم با تحريم خبائث و پليدي ها (157 سوره اعراف) و حلال نمودن پاکيزگي و پاکيزه ها (157 سوره اعراف) و قاعده حفظ اعتدال (سوره اعراف 3) راه وصول به اين مقصد را فراهم ساخته و با ارائه دستورات جامع بهداشتي در زمينه هاي مختلف، شناسايي عوامل بيماري زا و طرق کنترل آنها و آموختن آنها به آحاد مردم زمينه تعالي روح و رشد و شکوفائي استعدادهاي انسان را فراهم ساخته است. قَد جائَکُم مِن اللهِ نُور وَ کِتاب مُبين يَهدي به الله مَنِ اتَبِعَ رِضوانَهُ سَبيل السَلام، به تحقيق از سوي خدا براي شما نور و کتاب آشکاري آمده است که پروردگار به وسيله آن کسي را که خشنودي پروردگار را پيروي مي کند به راه هاي سلامت هدايت مي نمايد. از آنجا که تامين سلامت و حفظ و ارتقاء آن يک مقدمه لازم براي حفظ حيات، شکوفايي عمر و بهره گيري شايسته از زندگاني است لذا در آئين حيات بخش اسلام اين موضوع از اهميت خاصي برخوردار است. شعار ارتقاء سلامت يا Health promotion را سازمان جهاني بهداشت به عنوان حرفي نو و تفکري نوآور در آغاز قرن حاضر (سال 2000 ميلادي) مطرح کرد اما جا دارد گفته شود در فراز دوم دعاي بيست و سوم صحيفه سجاديه ارتقاء سلامت با کلمه ناميه به روشني ذکر شده است. اللهم صل علي محمد و اله و عافني عافيه کافيه، شافيه، عاليه، ناميه تولد في بدني العافيه، عافيه الدنيا و الاخره. خداوندا بر پيامبر و فرزندانش درود فرست و به من سلامت همه جانبه و شفابخش، برتر و روي افزوني عنايت فرما، آنگونه که از سلامت دنيا و آخرت فراهم آيد (23) کلمه سلامت يا مترادف فارسي «تندرستي» مفهومي وسيع تر از سالم بودن تن و فقدان بيماري و ناتواني دارد و جنبه هاي درستي و آسايش جسمي، رواني و اجتماعي را دربردارد. تأمين سلامت و حفظ و ارتقا آن هدف بهداشت است و همانطور که در تندرستي به جنبه هاي مختلف جسمي، رواني، اجتماعي توجه شده همان جنبه ها در بهداشت مورد توجه خواهد بود. در يک کلام نوراني از حضرت اميرالمومنين عليه السلام بيماري را ما به پشيماني و حفظ سلامت را مايه ايمني مي يابيم. من صح فيها امن و من مرض فيها ندم. يعني هر کس در دنيا سلامت باشد ايمن است و کسي که در آن بيمار باشد (و سلامت خود را تأمين نکند) پشيمان خواهد شد (17) جلد 8 ص 37. چند روايت کوتاه از اميرالمومنين (ع): العافيه اهنا النعم: «سلامت گواراترين نعمت هاست.» لا عيش اهنا من العافيه: «هيچ لذتي در زندگي گواراتر از سلامت نيست.»
سه عامل مهم در ايجاد بيماري ميزبان، محيط، عامل بيماري است که محيط مجموعه اي است از عواملي که انسان را دربرگرفته و شامل محيط زنده اطراف انسان، محيط فيزيکي (آب، هوا و...) و محيط اجتماعي (فرهنگ، اقتصاد و...) مي باشد. با توجه به عنوان پژوهش به بررسي بهداشت محيط در آموزه هاي اسلامي مي پردازيم. بهداشت محيط عبارتست از کنترل عواملي از محيط زندگي انسان که به نحوي روي رفاه و سلامتي جسمي، رواني و اجتماعي انسان تاثير مي گذارند يا خواهند داشت. در اين محيط عواملي که مي تواند در سلامت انسان تاثيرگذار باشد وضعيت آب شرب، فاضلاب، مواد زايد جامد، هوا، مسکن و... است که در اينجا به اهميت اين عوالم محيطي از ديدگاه اسلام و پيامبر اعظم و ائمه اطهار مي پردازيم. اسلام پاکيزه است، شما نيز پاکيزه باشيد که بجز پاکيزگان کسي به بهشت نمي رود. اين حديث از فرمايشات پيامبر اکرم (ص) است که مي فرمايد همه مردم بايد پاکيزه باشند. اين پاکيزگي نه تنها رعايت نکات بهداشتي و دوري از آلودگي فردي بلکه تمام جنبه هاي زندگي انساني و آلودگي هاي محيط زيست را نيز شامل مي شود (14).
نگاهي به برخي از رهنمودهاي اسلامي در مورد آب و بهداشت آن در آموزش هاي اسلامي و جَعَلنا مِنَ الماء کُل شَي حَي _ آيه 30 سوره انبياء، آب مايه حيات است و زندگي بدون آب براي هيچ موجود زنده اي امکان ندارد آب پاکيزه کننده است. و اَنزَلنا مِنَ السَماءِ ماءِ طَهورا _ آيه 48 سوره فرقان ، وقتي شخصي از حضرت امام صادق سوال کرد طعم آب چيست آن حضرت فرمود طعم آب، طعم زندگي است، طَعمِ الماءِ طَعمَ الحَياه. آب سالم، آبي است که بو، رنگ و آلودگي زيان بخش ميکروبي نداشته باشد و در آن مواد سمي نباشد مواد معدني و آلي موجود در آن نيز از حد مجاز بيشتر نباشد. آب آلوده در انتقال بعضي بيماري هاي مهم ميکروبي و ويروسي مثل حصبه، شبه حصبه، اسهال هاي معمولي و خوني، فلج اطفال، بعضي انگل هاي مثل کرمک و آسکاريس مستقماً نقش دارد همچنين آب محل رشد و نمو ميزبان واسط در مورد بيماري هاي شيستوزوميازيس يا بيلارزيوز و مالاريا و پيوک و... است. در آموزش هاي اسلامي از آب به عنوان بهترين نوشابه نام برده شده است. رسول الله (ص): سيدالاشربه في الدنيا و الاخره الماء. مکارم الاخلاق آداب شرب. بحارالانوار، جلد 15، صفحه 247. و موکداً توصيه شده است از آشاميدن مستقيم آب از چشمه و مانند اينها (يعني دهان بر آب گذاشتن و بدون ليوان يا ظرفي اينگونه آب آشاميدن) اجتناب شود. حضرت محمد (ص) بر کسي که با دهان مستقيماً آب مي آشاميد عبور کرد و فرمود اينگونه همچون حيوانات آب مي آشامي؟ اگر ظرفي در دسترسي نداري با دست خود آب بردار و بياشام که دست ها از پاکيزه ترين ظرف هاي شماست. (23) روايات مشابهي در وسايل الشيعه جلد 25 صفحات 257 و 259 و بحارالانوار جلد 66 صفحات 460 و 486 نيز نقل شده است. همچنين محل دسته ليوان يا ترک ظرف را محل تجمع ميکروبها دانسته و توصيه مي شود به عدم آشاميدن آب از اين محل فرموده است. همچنين از محل شکستگي و سوراخ ظروف نهي کرده است. به عنوان نمونه چند حديث را در اين زمينه نقل مي کنيم: علي بن جعفر از برادرش حضرت موسي بن جعفر (ع) نقل مي کند که در مورد نوشيدن آب از محل دستگيره کوزه يا قدح و پارچ آب سوال کردم فرمود: لا يشرب من قبل عروه کوز و لا ابريق و لا قدح و لا يتوضوء من قبل عروته. بحار الانوار، جلد 66، ص 474. در اين روايات حضرت حتي از وضو گرفتن از محل دسته اين ظروف نيز نهي فرموده است. حضرت امام محمد باقر: لا تشرب من موضع اذنه و لا من موضع کسره فانه مقعد الشيطان، بحار الانوار، جلد 66، ص 465. در اين روايت دسته و موضع شکستگي ظرف محل تجمع ميکروبها عنوان شده است. و اما المياه البطائح و السباخ... و قد تولد لمن دوام الصفرا و تعظم اطلحتهم، رساله ذهبيه، ص 46. اين روايت منقول از حضرت امام رضا (ع) مداومت بر آشاميدن چنين آبهايي موجب افزايش صغرا و بزرگي طحال ذکر شده است. در آموزش هاي اسلامي در جوشاندن آب آشاميدني و آماده سازي آن براي شرب رهنمودهاي فراواني وجود دارد. از حضرت امام رضا (ع): الماء المغلي ينفع من کل شي و لا يضر من شيء (179، جلد 6، ص 451. آب جوشيده از همه نظر سودمند است و زياني ندارد. از آن حضرت: الماه المسحن اذا قليه سبع غليات و قلبه من انا الي انا فهو يذهب بالحمي و ينزل القوه في الساقين و القدمين (17)، جلد 6، ص 45. يعني وقتي آب را خوب جوشاندي (7 غل جوشاندي) و (بعد از خنک شدن) آن را مکرر ظرف به ظرف کردي (تا اکسيژن هوا در آن حل شود) چنين آبي تب را مي زدايد و ساق و قدم را تقويت مي کند. رسول خدا (ص) چه در غذا خوردن و چه در آب نوشيدن بسم الله و الحمدلله در آغاز و پايان مي گفت هر گاه آب مي نوشيد آب را بصورت مکيدن مي نوشيد، نه با يک نفس و مي فرمود: درد کبد از بلعيدن آب به يک نفس پديد مي آيد: يمض الماء مصا و لا يعبه عبا و يقول: اکبلا من الغب. و به نقل ابن مسعود، حضرت رسول (ص) آب را با سه نفس مي نوشيد، نه يکسره و پيوسته، نفس گاهي ممکن است آلوده باشد و فوت کردن به آب و غذا يا نفس را به آن زدن، موجب آلودگي شود. رسول خدا (ص) نه در غذاي گرم مي دميد تا خنک شود، و نه هنگام نوشيدن آب، نفس خود را بر آن مي رساند. هرگاه مي خواست وسط آب نوشيدن نفس بکشد، ظرف را از دهانش دور مي کرد. رسول اکرم (ص) مي فرمود: سيد الاشربه في الدنيا و الاخره الماء سرور و سالار همه نوشيدني ها آب است. (20) حضرت علي مي فرمايد: آب روان را با چيزي نجس نکنيد همچنين ادرار کردن در آب روان را نهي فرموده اند. در زماني که مردم آب چشمه و چاه مصرف مي کردند. امام صادق مي فرمايند: اگر آب را هفت بار بجوشانيد، چنين آبي تب را قطع مي کند و پاها را قوت مي بخشد. از کنار دسته ظرف آب ننوشيد که آنجا محل گرد آمدن آلودگي است (17). مهمترين منابع آلودگي آب فاضلابها و پس آبها هستند.
در روايات ما از آلوده سازي آب و اطراف مجاري آب به ادرار و مدفوع به شدت نهي شده است. مثلاً در اين روايت از حضرت امام صادق (ع)، از حضرت اميرالمومنين (ع) نقل شده که فرمود: نهي رسول الله ان يتعوظ علي شفير ما يستعذب منه او نهر ستعذب منه او تحت شجره عليها ثمره. يعني پيامبر اکرم از اجابت مزاج در کنار چشمه يا نهر آبي که از آن آب برداشت مي شود و نيز زير درخت ميوه دار نهي فرمود.(23) در روايات متعددي هم از ادرار کردن در آب، در کنار آب، در آب راکد (نهي شديد) و جاري نهي شده که: عنوان مثال به منبع تعدادي از اين روايات فقط اشاره مي کنيم: من لا يحضره الفقيه، جلد 1، ص 60.
وسايل الشيعه، جلد 2، ص 41 و جلد 1، صفحات 142-143-340-353. بحار الانوار، جلد 80، صفحات 173-191-341-188 و جلد 66، صفحه 459 و جلد 100، صفحه 126 تا 128. تلاش در زمينه نظافت بطور کلي و از جمله رعايت بهداشت دفع به اندازه اي اهميت دارد که به لحاظ کوتاهي در اين زمينه، نزول وحي نيز با تاخير روبرو شده بود تا جايي که موجب نگراني وجود مقدس پيامبر اکرم شده بود. قال رسول الله اثاني جبرئيل فقال يا محمد کيف تنزل عليکم و انتم لا تسناکون و لا تسمحون بالماي و لا تغلسون راجمکم (17)، جلد 8، ص 188. يعني جبرئيل (بعد از تاخير در نزول وحي) نزد من آمد و گفت چگونه بر شما نازل شوم در حالي که برخي از شما مسواک نمي زنند و استنجاء به آب نمي کنند و لاي انگشتانشان را نمي شويند.


بهداشت فاضلاب
دفع بهداشتي فاضلاب ها و بهداشتي بودن مستراح ها از مسايل مهم در سلامتي افراد جامعه است. نجس بودن مدفوع و ضرورت اجتناب از آن طور مستقيم و غيرمستقيم از نکات بسيار مهمي است که اهل ايمان را به انديشيدن تدابير لازم واداشته است لذا هر جا که بيماري هاي ناشي از آلودگي مستقيم يا غيرمستقيمي توسط مدفوع ديده مي شود همان جا رهنمودي از آموزش هاي اسلامي در عمل ناديده گرفته شده است. اهميت مسئله به اندازه اي است که حتي در حديثي که از حضرت امام باقر (ع) مي خوانيم که مي فرمايد پدرم به من فرمود فرزندم براي مستراح رفتن لباس خاصي برگير زيرا من مگس ها را ديدم که روي چيزهاي آلوده مرطوب و رقيق مي نشينند و سپس روي لباس من مي نشينند، وقتي براي او لباس ديگري آوردم فرمود البته پيامر اکرم (ص) و يارانش معمولاً بيش از يک لباس نداشتند. عن ابي جعفر (ع): قال ابن علي بن الحسين (ع): يا بني اتخذ ثوبا للغائط فاني رايت الذباب يعن علي الشي الرقيق ثم يقعن علي قال اتيه فقال ما کان للنبي و لا لا صحابه الاثواب واحد. سفينه البحار، جلد 1، حرف ذ، کلمه ذباب. نکته هاي آموزنده فراواني در آداب رفع بول و غايط حتي در رساله اي علميه وجود دارد که هر کدام نکته هاي علمي و سودمندي را دربردارد. مستراح مستراحا لا استراحت الانفس من انفال النجاسات و استفراغ لکثيفات و لاقذر فيها. از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: مستراح را به اين نام ناميده اند زيرا در آنجا انسان از کثافات و نجاسات بدن رها و راحت مي شود. (17)، جلد 80، ص 165. در وسايل الشيعه جلد 1 باب تقارب البشر و ابالوعه در خصوص فاصله و چگونگي قرار گرفتن چاه فاضلاب در مقايسه با چاه آب و استحکام خاک و مانند اينها روايات متعددي آورد شده است و هر گونه تغيير رنگ و بو و طعم آب به عنوان شاخصي براي منع آب چاههايي که در معرض آلودگي هاي مستقيم و غيرمستقيم قرار دارند مطرح شده است.


مواد زائد جامد
زباله به دليل تنوع مواد تشکيل دهند آن، حضور پس مانده هاي غذايي، رطوبت و آلودگي هاي متنوع کانوني براي پرورش و انتشار ميکروبها، حشرات و جوندگان است و نيز به همين سبب مي تواند براي شيوع بسياري از بيماريها زمينه ساز باشد. لذا دفع بهداشتي زباله داراي اهميت خاصي است. در برخي روايات به ضرورت دفع به موقع زباله تاکيد شده است و از نگهداري آن در خانه به هنگام شب نهي شده است از جمله: عن رسول الله (ص): لا تبيوا لقمامه في بيوتکم و اخرجوها نهارا فانها مقعد الشيطان. (17)، جلد 76، ص 175. زباله را شب در خانه نگه نداريد و به هنگام روز آن را خارج کنيد زيرا خاکروبه محل توقف ميکروبها است.


نگاهي به بهداشت مسکن در آموزش هاي اسلامي
وضعيت هاي بهداشتي مسکن در سلامت انسان تاثير فراواني دارد. مسکن بهداشتي مسکني است که با توجه به شرايط آب و هواي منطقه و اوضاع اقتصادي، اجتماعي بتواند آسايش جسمي، رواني، اجتماعي استفاده کنندگان از آن را فراهم کند. موجب گسترش بيماري هاي واگيردار نشود و در ساختمان آن پيش بيني هاي لازم براي جلوگيري از حوادث و اتفاقات آزاردهنده شده باشند. از سوي ديگر تا حد امکان، ايجاد مسکن و شهرسازي در جايي بايد صورت گيرد که امکان دسترسي به آب سالم و گواراي فراوان، هواي مناسب و زمين مناسب براي ايجاد فضاي سبز در آن محل وجود اشته باشد. اين نکات به زيبايي و بلاغت در حديثي از حضرت امام جعفر صادق (ع) اينگونه آمده است. لا تطيب المسکني الابثلاث الهواء الطيب و الماء الغزير العذب و الارض الخوار. تحت العقول، ص 234. يعني مسکن گزيدن جز با وجود سه شرط مطلوب نيست: داشتن هواي پاکيزه، آب گواراي فراوان و زمين قابل تبديل به فضاي سبز. نداشتن پله هاي زياد، کم عرض و با ارتفاع نامناسب از جمله لوازم جابجايي آسان در مسکن است. عرض مناسب پله 30 سانتي متر و ارتفاع 18 سانتي متر توصيه شده است.
 

 
    
 
       ::        :: کلیه حقوق برای نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری دانشگاه علوم پزشکی تهران محفوظ می باشد.
     Powered by MSMSoft